افزایش تقاضای جهانی برای مواد معدنی حیاتی مانند مس، لیتیوم و عناصر نادر خاکی، اهمیت شیوههای نوین اکتشاف را در زنجیره ارزش معدن ارتقا داده است. اردشیر سعدمحمدی و محمدمسعود سمیعینژاد بر ضرورت حرکت از اکتشافات سطحی به سمت ذخایر عمیق و هوشمند با استفاده از هوش مصنوعی، مدلسازی سه بعدی و دادههای ژئوفیزیکی تأکید کردند. در این راستا، شرکت سرمایهگذاری توسعه معادن و فلزات (ومعادن) با تاسیس شرکت «یاقوت توسعه معادن و فلزات» به عنوان بازوی تخصصی، پروژههای بزرگ حفاری از جمله مس جانجا، کهنگ، ورزنه شمالی و آنومالی ساغند را پیش میبرد.
تحولات جهانی و ضرورت استفاده از فناوریهای نوین اکتشاف
افزایش تقاضا برای تولید خودروهای برقی و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، مصرف مواد معدنی استراتژیک نظیر مس، لیتیوم، نیکل، کبالت و عناصر نادر خاکی را دوچندان کرده است. گزارشهای بینالمللی نشان میدهند که تقاضای جهانی برای این مواد تا سال ۲۰۴۰ به ۲ برابر و برای لیتیوم به بیش از ۳ برابر افزایش خواهد یافت. عدم شناسایی ذخایر جدید، ریسک وابستگی به واردات مواد اولیه و آسیبپذیری زنجیره تأمین صنایع کشور را به همراه دارد. رویکرد جدید اکتشافی مستلزم ترکیب علوم زمین با سنجش از دور، دادههای ماهوارهای، هوش مصنوعی و حفاریهای هدفمند است.
تغییر رویکرد از ذخایر سطحی به اکتشافات عمیق و پنهان
سیاستگذاران بخش معدن بر این باورند که ذخایر کمعمق و سطحی در حال اتمام بوده و فرآیند شناسایی به سمت ذخایر عمیق با سیگنالهای ضعیفتر حرکت کرده است. اردشیر سعدمحمدی، مدیرعامل ومعادن، بر لزوم انتخاب مدلهای اکتشافی کمهزینه و پرسرعت برای کاهش عدمقطعیت و هزینههای عملیاتی تاکید دارد. محمدمسعود سمیعینژاد، رئیس هیات عامل ایمیدرو، نیز هدفگذاری هوشمند بر پایه دادههای ژئوفیزیکی، ژئوشیمیایی و مدلسازی ۳ بعدی را پیشنیاز حفاریهای عمیق میداند. ترکیب فناوری و داده، مانع از اتلاف سرمایه در گمانهزنیهای غیرکارشناسی میشود.
نقش شرکت «یاقوت» به عنوان بازوی اجرایی ومعادن
شرکت سرمایهگذاری توسعه معادن و فلزات (ومعادن) جهت بومیسازی توانمندیهای فنی و کاهش اتکا به پیمانکاران، هلدینگ تخصصی خود را ایجاد کرده است. شرکت «یاقوت توسعه معادن و فلزات خاورمیانه» در سال ۱۴۰۰ با هدف اجرای عملیات اکتشاف، مشاوره و بهرهبرداری از معادن فلزی تأسیس شد. این مجموعه از اواخر سال ۱۴۰۱ فعالیت عملیاتی خود را با اجرای پروژه حفاری در معدن مس جانجا آغاز کرد. یاقوت در ادامه، توسعه حفاری در محدودههای کلیدی نظیر کهنگ، ورزنه شمالی و آنومالی ساغند را در کارنامه خود ثبت کرده است.
چالش تامین نیروی انسانی متخصص و اصلاح نظام آموزشی
کارشناسان بخش معدن، گلوگاه اصلی توسعه اکتشافات را نه در تجهیزات، بلکه در کمبود نیروی انسانی آموزشدیده و متخصص میدانند. سعدمحمدی با نقد چارت آموزشی دانشگاهها، خواستار گنجاندن واحدهای درسی نظیر طراحی اکتشافی، ایمنی و زغالسنگ متناسب با نیازهای روز صنعت شده است. سمیعینژاد نیز بر ایجاد همکاری منطقی میان دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی برای توسعه فناوریهای حفاری عمیق تأکید میکند. تربیت کارشناسان فنی مجرب، حلقه واسط میان ذخایر معدنی و فناوریهای هوشمند محسوب میشود.
***
حرکت صنعت معدنکاری ایران به سمت اکتشافات عمیق، یک ضرورت استراتژیک برای تامین خوراک پایدار زنجیره فولاد و فلزات اساسی است. سرمایهگذاری هلدینگ «ومعادن» در ایجاد شرکت تخصصی «یاقوت»، نشاندهنده الگویی موفق از توسعه ظرفیتهای داخلی و کاهش هزینههای عملیاتی از طریق بکارگیری تجهیزات پیشرفته است. با این حال، تحقق کامل این اهداف نیازمند اصلاح چارت آموزشی دانشگاهها، تربیت نیروی انسانی متخصص و هدفگذاری هوشمند بر پایه دادههای زمینشناسی است. اصلاح ساختار اکتشاف، ریسک سرمایهگذاری در بخشهای بالادستی معدن را به شکل محسوسی کاهش خواهد داد.