سازمان بهزیستی کشور در نشستی برنامههای تحولی حوزه توانبخشی برای سال 1405 را تشریح کرد. هماکنون بیش از 610 هزار فرد دارای معلولیت تحت پوشش برنامه توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) هستند. این سازمان قصد دارد پوشش این برنامه در مناطق شهری را تا پایان سال به 250 هزار نفر برساند. برنامههای دیگر شامل غربالگری گسترده تنبلی چشم و شنوایی، بهرهگیری از هوش مصنوعی برای ارزیابی معلولیت و تدوین سند ملی توانبخشی است. این اقدامات با هدف افزایش کیفیت زندگی، توانمندسازی و یکپارچهسازی خدمات برای افراد دارای معلولیت انجام میشود.
تمرکز بر تقویت توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR)
رئیس سازمان بهزیستی کشور بر ضرورت تقویت برنامه توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) به عنوان یک برنامه محلهمحور تأکید کرد. به گفته وی، این برنامه هنوز به جایگاه قدرتمند واقعی خود دست نیافته و ظرفیت آن بسیار فراتر از وضعیت فعلی است. در حال حاضر 610 هزار و 108 فرد دارای معلولیت تحت پوشش این برنامه قرار دارند. از این تعداد، 450 هزار و 525 نفر در مناطق روستایی و 159 هزار و 583 نفر در مناطق شهری ساکن هستند. هدفگذاری سازمان برای سال 1405، افزایش پوشش شهری این طرح به 250 هزار نفر است.
پنج محور کلان در سیاستهای توانبخشی سال 1405
فاطمه عباسی، معاون توانبخشی سازمان بهزیستی، سیاستهای کلی این معاونت برای سال 1405 را در پنج محور اصلی تشریح کرد. این محورها شامل تقویت خدمات پیشگیری از معلولیت و توسعه کمی و کیفی خدمات توانبخشی است. همچنین، انسجام و یکپارچگی خدمات برای ارتقای کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت در دستور کار قرار دارد. تأمین معیشت، حمایتهای مالی و انطباق برنامهها با رویکردهای نوین و توانمندسازی از دیگر محورهای کلیدی محسوب میشود. این سیاستها بر چرخش از ساختارگرایی به محلهمحوری و خلق فرصتهای جدید تأکید دارند.
پوشش چشمگیر غربالگری برای پیشگیری از معلولیت
سازمان بهزیستی آمار موفقی از برنامههای غربالگری خود ارائه داد. در سال 1404، حدود 85 درصد کودکان 3 تا 6 سال، معادل 3 میلیون و 300 هزار کودک، تحت غربالگری تنبلی چشم قرار گرفتند. این برنامه به شناسایی 13 هزار کودک مبتلا به تنبلی چشم و 100 هزار کودک دارای سایر اختلالات بینایی منجر شد. همچنین، 96 درصد موالید زنده کشور، یعنی 917 هزار نوزاد، تحت غربالگری شنوایی قرار گرفتند که حاصل آن شناسایی بیش از 3200 نوزاد با اختلال شنوایی بود. برای سال 1405، غربالگری شنوایی 800 هزار کودک پیشدبستانی هدفگذاری شده است.
هوش مصنوعی برای ارزیابی دقیق معلولیت
یکی از برنامههای تحولی مهم، استقرار سامانه هوشمند ارزیابی و تعیین نوع و شدت معلولیت است. این سامانه که مبتنی بر هوش مصنوعی عمل میکند، در کمیسیونهای پزشکی توانبخشی به کار گرفته خواهد شد. اهداف اصلی این طرح شامل افزایش دقت در ارزیابی، کاهش زمان رسیدگی به پروندهها و کاهش صف انتظار متقاضیان است. همچنین این سامانه یک پایگاه داده ساختاریافته برای سیاستگذاریهای کلان در حوزه معلولیت ایجاد میکند. سالانه بیش از 300 هزار پرونده در این کمیسیونها بررسی شده و بیش از 100 هزار فرد جدید پذیرش میشوند.
تسهیلات نوین برای ارتقای استقلال فردی
سازمان بهزیستی برنامههایی را برای افزایش استقلال و تسهیل زندگی روزمره افراد دارای معلولیت اجرا کرده است. در قالب برنامه تسهیل تردد، 219 هزار و 90 نفر در سال 1404 از خدمات تاکسیهای اینترنتی بهرهمند شدند. قرار است در سال جاری 76 هزار نفر دیگر به این طرح اضافه شوند. علاوه بر این، برنامه ارتقای توانمندی افراد دارای معلولیت و سالمندان در بستر فضای مجازی در حال اجراست. در سال گذشته 7 هزار نفر تحت پوشش این آموزشهای مجازی قرار گرفتند و این ظرفیت در سال 1405 به 14 هزار نفر افزایش خواهد یافت.
تدوین سند ملی توانبخشی برای هماهنگی خدمات
رئیس سازمان بهزیستی تدوین سند جامع توانبخشی را برای پوشش گستردهتر خدمات و ایجاد نظام ارجاع ضروری دانست. او ضعف در یکپارچگی خدمات توانبخشی در کشور را یک چالش جدی خواند. این سند ملی با هدف ایجاد هماهنگی میان سازمان بهزیستی، وزارت بهداشت و سایر دستگاهها تدوین میشود. پیشنویس سند در نیمه دوم سال 1404 به نهاد ریاست جمهوری ارسال شده است. پس از تأمین اعتبار، این سند برای تصویب نهایی به هیئت وزیران ارائه خواهد شد تا حلقه مفقوده هماهنگی بین دستگاهی را کامل کند.
گسترش خدمات پیشگیری و سلامت
برنامههای پیشگیرانه سازمان بهزیستی حوزههای متنوعی را در بر میگیرد. طرح ارتقای سلامت دهان و دندان افراد دارای معلولیت که در سال 1404 در 17 استان اجرا شد، در سال 1405 در تمام استانها اجرا میشود. در سال گذشته بیش از 40 هزار نفر از این خدمات بهرهمند شدند. برنامه آگاهسازی و پیشگیری از معلولیتهای سالمندی نیز در 31 استان در حال اجراست. این برنامه در سال 1404 حدود 120 هزار میانسال و سالمند را پوشش داد و برای سال 1405 پوشش 140 هزار نفر پیشبینی شده است.
***
گزارش سازمان بهزیستی نشاندهنده یک چرخش راهبردی از رویکردهای سنتی به سمت الگوهای مدرن، پیشگیرانه و جامعهمحور در حوزه توانبخشی است. تأکید بر برنامه CBR، استفاده از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی و گسترش خدمات غربالگری در سطح ملی، بیانگر تلاشی نظاممند برای مداخله زودهنگام و افزایش کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت است. تدوین سند ملی توانبخشی نیز میتواند نقطه عطفی در جهت رفع ناهماهنگیهای بینبخشی و ایجاد یک نظام خدماتی منسجم و کارآمد باشد. موفقیت این برنامهها در گرو تخصیص بودجه مناسب و تداوم اجرای دقیق آنها خواهد بود.
