سازمان امور مالیاتی کشور با گذر از روشهای سنتی به دستاوردهای بیسابقهای در وصول درآمدهای پایدار دولت دست یافت. رئیس کل این سازمان از تحقق 86 درصدی تکالیف بودجهای با وصول 1500 هزار میلیارد تومان درآمد مالیاتی تا ماه یازدهم سال جاری خبر داد. اجرای دقیق سامانههای هوشمند و تمرکز بر دادهمحوری جایگزین چانهزنیهای سنتی شد و شفافیت اقتصادی را به شکل چشمگیری افزایش داد. سیاست جدید مالیاتی بیشترین تمرکز را بر دهکهای پردرآمد قرار داد و مالیات بخش بزرگی از اصناف خرد را صفر کرد.
پایان دوران چانهزنی در تعاملات مالیاتی اصناف
سید محمدهادی سبحانیان رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور در تشریح عملکرد این نهاد در سال 1404 به عبور موفقیتآمیز از شرایط سخت اقتصادی اشاره کرد. این سازمان با وجود محدودیتها تکالیف قانونی خود را با توان حداکثری در حوزه مؤدیان و مشاغل خرد اجرا کرد. تدابیر جدید سازمان امور مالیاتی پاسخگوی نیازهای اقتصاد بود و سال جاری را با همکاری کامل اصناف به پایان رساند. بازاریان هیچ اعتراضی به فرآیند مالیاتستانی نداشتند زیرا سازمان رویکرد مبتنی بر داده را جایگزین چانهزنیهای سنتی کرد. مدیران مالیاتی با برگزاری جلسات فشرده با اتحادیهها و اصناف مسیر مفاهمه را باز کردند و امور را با کمترین تنش پیش بردند. وصول مطالبات در آرامش کامل و با همراهی فعالان اقتصادی نشاندهنده موفقیت این سیاست تعاملی است.
عبور از پنج چالش تاریخی در نظام مالیاتی سنتی
نظام مالیاتی کشور در سالهای گذشته با پنج چالش عمده و ساختاری دست و پنجه نرم میکرد که کارایی آن را کاهش میداد. چالش اول عدم تناسب میان حجم پروندهها و تعداد مأموران بود که کیفیت حسابرسی را به شدت پایین میآورد. نقش پررنگ عامل انسانی و برخوردهای سلیقهای پیشبینیپذیری اقتصادی را برای فعالان بازار ناممکن میساخت. تمرکز بر شناسایی پسینی فرار مالیاتی به دلیل خلأهای سیستم کاغذی چالش سوم این ساختار محسوب میشد. سهولت تبانی میان مأموران و مالیاتپردازان و همچنین وجود ابهامات پیچیده در قوانین چالشهای چهارم و پنجم را شکل میدادند. سازمان امور مالیاتی با اجرای برنامههای هوشمندسازی توانست این موانع ساختاری را برطرف کند و رضایت عمومی را نسبت به گذشته افزایش دهد.
تحول بنیادین با صدور اظهارنامههای پیشفرض
سیستم مالیاتی جدید دادهها را به عنوان محور اصلی تصمیمگیریها و محاسبات قرار میدهد و نقش انسانی را کمرنگ میکند. سازمان امور مالیاتی دیگر مؤدیان را با یک کاغذ سفید رها نمیکند بلکه اظهارنامههای پیشفرض را برای آنها تهیه و ارسال میکند. این اظهارنامهها بر اساس اطلاعات ابرازی خود افراد و کارنامه عملکرد اقتصادی آنها تنظیم میشوند و دقت بالایی دارند. مؤدیان در اکثر موارد این اظهارنامههای شفاف را تأیید میکنند و فرآیند طولانی بررسیها کوتاه میشود. سیستم به صورت خودکار مالیات افرادی را که اظهارنامه را تأیید نمیکنند حسابرسی میکند و تنها در صورت انحراف شدید پرونده را به ممیزان ارجاع میدهد. این روش نوین هدف اصلی سازمان یعنی رفع تبعیض و ارتقای عدالت مالیاتی را محقق میسازد.
نقش سامانههای مؤدیان در توسعه شفافیت اقتصادی
سیر تحولات قوانین مالیاتی در کشور از سال 1394 و با اصلاح قانون مالیاتهای مستقیم شتاب بیشتری گرفت. مجلس پس از آن قانون پایانههای فروشگاهی و سامانههای مؤدیان را به منظور توسعه شفافیت تصویب کرد. سیستم در سال 1398 با خلأ اطلاعاتی مواجه بود و افراد با حسابهای غیرتجاری فعالیت تجاری میکردند و فرار مالیاتی رقم میخورد. قانون مبارزه با سوداگری این خلأ را پوشش داد و دایره اطلاعاتی سازمان امور مالیاتی را به شدت گسترده کرد. استقرار سامانه مؤدیان دستاوردهای قابل توجهی مانند افزایش درآمدهای عمومی دولت و بهبود فضای کسب و کار را به همراه داشت. رشد تعداد مؤدیان و ثبت دقیق صورتحسابهای الکترونیک پیشبینیپذیری مالیات بر ارزش افزوده را برای فعالان اقتصادی تضمین کرد.
تحقق بیسابقه درآمدهای مالیاتی در سال جاری
آمارها نشاندهنده موفقیت چشمگیر سازمان امور مالیاتی در تأمین منابع مالی دولت در 11 ماه سال جاری است. دولت تا این لحظه بیش از 1500 هزار میلیارد تومان درآمد مالیاتی را به صورت قطعی وصول کرد. این رقم معادل تحقق 86 درصد از کل تکالیف مشخص در بودجه است و سازمان امیدوار است مابقی آن را تا پایان سال محقق کند. مجموع درآمدهای مالیاتی سال 1403 در نهایت به رقم 1229 هزار میلیارد تومان رسید که شامل بخشهای مختلفی میشود. این مبلغ 801 هزار میلیارد تومان مالیات مستقیم و 428 هزار میلیارد تومان مالیات بر ارزش افزوده را در بر میگیرد. مودیان مشاغل نیز در قالب تبصره ماده 100 حدود 56700 میلیارد تومان مالیات ابراز کردند که رشد 82 درصدی را نسبت به سال قبل نشان میدهد.
تمرکز مالیاتستانی بر صدکهای ثروتمند جامعه
سازمان امور مالیاتی سیاست دادهمحوری را با هدف کاهش اصطکاک و حمایت از مشاغل خرد با قدرت اجرا کرد. این نهاد در سال جاری مالیات 90 درصد از اصناف را بر اساس اظهارنامههای ابرازی آنها کاملاً صفر در نظر گرفت. مدیران مالیاتی تمرکز اصلی خود را بر دریافت مالیات از اصناف با درآمدهای کلان و نجومی قرار دادند. سیستماتیک شدن فرآیندها میزان مالیات دریافتی از اصناف ثروتمند را نسبت به سال گذشته حدود 82 درصد افزایش داد. صفر شدن مالیات مشاغل خرد نتیجه واقعی شدن درآمدها بر مبنای دادههای شفاف است و به معنای چشمپوشی از قانون نیست. اقتصاد ایران اکنون مانند کشورهای توسعهیافته مالیات اصلی را از دهکهای بالا دریافت میکند به طوری که 1 درصد اصناف حدود 50 درصد کل مالیات مشاغل را میپردازند.
چشمانداز بودجه و تعیین کف نرخ مالیات شرکتها
دولت در لایحه بودجه سال 1405 رقم 2700 هزار میلیارد تومان را برای درآمدهای مالیاتی پیشنهاد داد و خواستار افزایش 2 درصدی مالیات بر ارزش افزوده شد. نمایندگان مجلس این افزایش نرخ را حذف کردند اما مجموع رقم مالیات را به 2800 هزار میلیارد تومان ارتقا دادند. استدلال مجلس این بود که حذف ارز ترجیحی قیمت کالاها را در سال آینده افزایش میدهد و پایههای مالیاتی به صورت خودکار بزرگتر میشوند. قانونگذاران تأکید دارند که دولت باید هزینههای اداره کشور را به صورت کامل از طریق مالیاتهای پایدار تأمین کند. نرخ مالیات موثر شرکتها در حال حاضر 25 درصد است اما معافیتهای متعدد این نرخ را در عمل بسیار کاهش میدهد. مجلس برای رفع این مشکل تصویب کرد که از سال 1406 نرخ موثر مالیات بر سود شرکتها نباید هرگز کمتر از 10 درصد محاسبه شود.
***
گذار سازمان امور مالیاتی از سیستمهای سنتی به ساختارهای یکپارچه و مبتنی بر داده یک نقطه عطف در تاریخ اقتصاد بخش عمومی به شمار میرود. تحقق ارقام کلان درآمدهای پایدار بدون ایجاد تنش در بازار نشاندهنده کارآمدی سیاستهای هوشمندسازی و تعامل سازنده با اصناف است. تمرکز بار مالیاتی بر دهکهای ثروتمند و معافیت اکثریت مطلق مشاغل خرد گام بلندی در راستای استقرار عدالت اقتصادی محسوب میشود. تصویب ارقام جدید در قانون بودجه سال آینده و تعیین کف نرخ موثر مالیاتی برای شرکتهای بزرگ نویدبخش کاهش اتکای دولت به درآمدهای پرنوسان نفتی است. این مسیر توسعهیافته در نهایت ثبات اقتصاد کلان و مهار پایدار تورم را در سالهای آتی برای کشور تضمین میکند.
