امین ابراهیمی، مدیرعامل شرکت فولاد خوزستان و نایبرئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، در تحلیلی جامع از پایان عصر رشد کمی و آغاز رقابت بر سر کیفیت و کربنزدایی در صنعت فولاد جهان خبر داد. بر اساس آمارهای سال ۲۰۲۵ میلادی، ایران با تولید ۳۲ میلیون تن فولاد خام و ۳۷.۲ میلیون تن آهن اسفنجی، دهمین فولادساز و دومین تولیدکننده بزرگ DRI در جهان است. همچنین ایران با صادرات ۱۳.۵ میلیون تن محصول، جایگاه چهارمین صادرکننده خالص فولاد جهان را در اختیار دارد و ۹۲ درصد تولید آن بر پایه روش کمکربن احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی است. با این حال، ناترازی داخلی انرژی، تخفیفهای ناشی از تحریم و موج صادرات ۱۳۳.۶ میلیون تنی چین، سه چالش کلیدی پیشروی این صنعت راهبردی محسوب میشوند.
افت تاریخی تولید چین و خروج از بازارهای سنتی
صنعت فولاد جهان در حال عبور از یک نقطه عطف تاریخی و ساختاری است. تولید فولاد خام جهان در سال ۲۰۲۵ میلادی با کاهشی معنادار به ۱ میلیارد و ۸۴۹ میلیون تن رسید. متوسط رشد سالانه این صنعت در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ میلادی ثبت رقم منفی ۰.۴ درصد را تجربه کرد. چین پس از سالها افزایش تولید، حجم عرضه خود را به ۹۶۰.۸ میلیون تن کاهش داد. مصرف ظاهری فولاد چین از ۹۵۴ میلیون تن در سال ۲۰۲۱ میلادی به ۷۹۶ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ میلادی افت کرد. این کاهش ۱۵۸ میلیون تنی حاصل رکود بخش املاک و تغییر مدل توسعه این کشور است.
هجوم صادراتی چین و فشارهای شدید قیمتی
شکاف عمیق میان تولید و مصرف داخلی چین، بزرگترین موج صادراتی تاریخ صنعت فولاد را رقم زد. کشور چین در سال ۲۰۲۵ میلادی حدود ۱۳۳.۶ میلیون تن فولاد صادر کرد. این حجم صادراتی بهتنهایی از مجموع تولید سالانه کشورهای آلمان، ترکیه، برزیل و ایران بیشتر است. سرریز شدن این سیل صادراتی به بازارهای جهانی، قیمتها را در تمامی حلقههای زنجیره تحت فشار قرار داد. فولادسازان بزرگ در چهار قاره جهان با افت شدید حاشیه سود مواجه شدند.
جابهجایی مرکز ثقل تقاضا به سمت هند
کشور هند با تولید ۱۶۴.۹ میلیون تن فولاد در سال ۲۰۲۵ میلادی و رشد سالانه بیش از ۱۰ درصد، به موتور اصلی رشد تقاضای جهانی تبدیل شد. مصرف فولاد هند به ۱۶۰ میلیون تن رسید. این کشور با تولید ۵۸.۹ میلیون تن آهن اسفنجی، رتبه اول جهانی را تصاحب کرد. این تحولات نشان میدهد جغرافیای تقاضای جهانی فولاد به سمت جنوب آسیا، جنوب شرق آسیا و خاورمیانه در حال چرخش است.
اجرای الزامات کربنی و موج تازه حمایتگرایی
مقررات تعدیل مرزی کربن اروپا (CBAM) وارد فاز اجرایی شد. بریتانیا نیز نظام قیمتگذاری کربن ۱۶ کشور را برای معافیت تجاری به رسمیت شناخت. کشور ژاپن بودجهای معادل ۱.۲۶ تریلیون ین برای گذار به فناوری کوره قوس الکتریکی اختصاص داد. همزمان، موج تعرفهها و تحقیقات آنتیدامپینگ علیه فولاد چین شدت گرفت. آفریقای جنوبی عوارض گمرکی را تا ۲۸ درصد افزایش داد. تعطیلی خطوط تولید آرسلورمیتال در آلمان و تخصیص یارانه ۵.۵ میلیارد یورویی برق به صنایع این کشور، ابعاد بحران رقابتپذیری در اروپا را آشکار میسازد.
جهش مصرف فولاد در بازار خاورمیانه
منطقه خاورمیانه برخلاف روند انقباضی جهان، رشد شدیدی را تجربه میکند. مصرف ظاهری فولاد در این منطقه از ۵۱.۶ میلیون تن در سال ۲۰۲۱ میلادی به ۶۱.۸ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ میلادی رسید. این آمار نشاندهنده رشد ۲۰ درصدی مصرف در چهار سال است. تولید فولاد خاورمیانه به ۵۷.۳ میلیون تن و تولید آهن اسفنجی آن به ۵۳.۲ میلیون تن افزایش یافت. حدود ۹۵.۵ درصد فولاد خاورمیانه با روش کوره قوس الکتریکی تولید میشود که پاکترین روش تولید صنعتی است.
شکاف عرضه و تقاضا در کشورهای همسایه
عربستان سعودی با تولید ۱۰.۸ میلیون تن فولاد به رتبه ۱۸ جهان صعود کرد. این کشور همچنان ۷.۶ میلیون تن واردات خالص دارد. امارات متحده عربی با ۱۱ میلیون تن واردات خالص، نهمین واردکننده بزرگ جهان است. کشور عراق سالانه ۴.۷ میلیون تن واردات خالص فولاد انجام میدهد. ترکیه نیز با تولید ۳۸.۱ میلیون تن، هفتمین فولادساز جهان و از بزرگترین واردکنندگان شمش است. این ظرفیتهای وارداتی فرصت تجاری بینظیری برای صادرکنندگان منطقهای فراهم میسازد.
موقعیت ممتاز ایران در تولید کمکربن
ایران با تولید ۳۲ میلیون تن فولاد خام در سال ۲۰۲۵ میلادی، دهمین فولادساز بزرگ جهان است. کشور ما با تولید ۳۷.۲ میلیون تن آهن اسفنجی، جایگاه دومین تولیدکننده بزرگ این محصول را در اختیار دارد. ایران بهتنهایی ۷۰ درصد آهن اسفنجی خاورمیانه را تأمین میکند. همچنین ایران با صادرات ۱۳.۵ میلیون تن و صادرات خالص ۱۲ میلیون تن، چهارمین صادرکننده خالص فولاد جهان است. بیش از ۹۲ درصد فولاد ایران با روش احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی تولید میشود که کمکربنترین ساختار در میان ده قدرت برتر فولادی است.
سه چالش ساختاری فولاد ایران
ناترازی شدید انرژی و قطع برق در تابستان و گاز در زمستان، ریسک اصلی صنعت فولاد ایران است. سرمایهگذاری شرکتها در نیروگاههای اختصاصی آغاز شد اما نیازمند پیمان ملی است. چالش دوم، تخفیفهای اجباری ناشی از تحریمهاست که سالانه میلیاردها دلار از ارزش صادرات میکاهد. چالش سوم، رقابت مستقیم با صادرات ۱۳۳ میلیون تنی چین در بازارهای هدف نظیر خاورمیانه و شمال آفریقاست. پاسخ به این چالشها نیازمند ارتقای کیفیت، سرعت تحویل و کاهش ردپای کربن است.
روندهای تعیینکننده صنعت تا سال ۲۰۳۰ میلادی
تقاضای جهانی فولاد در کانال ۱.۷ تا ۱.۸ میلیارد تن تثبیت میشود. گواهی ردپای کربن به الزامی قطعی در تجارت بینالمللی تبدیل خواهد شد. تقاضا برای آهن اسفنجی و متالیکهای سبز به دلیل توسعه کوره قوس الکتریکی افزایش مییابد. تولید جهانی آهن اسفنجی طی چهار سال از ۱۱۸ میلیون تن به ۱۵۳ میلیون تن رسید. تحول دیجیتال و بکارگیری هوش مصنوعی در بهینهسازی مصرف انرژی و فروش، شرط بقای بنگاههاست. تمرکز بر بازارهای همسایه نظیر عراق، افغانستان، آسیای میانه و خلیج فارس اولویت راهبردی ایران خواهد بود.
صنعت فولاد ایران به واسطه زیرساختهای متکی بر احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی، از مزیت رقابتی بالایی در عصر فولاد کمکربن برخوردار است. موقعیت جغرافیایی ایران در همسایگی بازارهای پرتقاضای خاورمیانه و جنوب آسیا، پتانسیل جهش صادراتی را دوچندان میکند. با این حال، تثبیت این جایگاه راهبردی نیازمند حل فوری ناترازیهای انرژی و سرمایهگذاری هوشمندانه در حوزه دیجیتالسازی است. همافزایی میان دولت و بنگاههای پیشران میتواند ایران را از صادرکننده خام شمش به تامینکننده اصلی متالیک سبز در سطح بینالمللی ارتقا دهد.