سید محمد تقی رئیسالسادات، مسئول امور بینالملل تاصیکو، در تحلیل راهبردی خود تاکید کرد که تنوع مسیرهای حملونقل به اندازه تولید کالا در تجارت جهانی اهمیت یافته است. وی با بررسی موقعیت ایران در کریدورهای شمال-جنوب، شرق-غرب، بندر چابهار و مناطق آزاد ریمدان و انزلی، ترانزیت را جایگزین پایدار درآمدهای نفتی دانست. مسئول صادرات تاصیکو مقابله با طرحهای رقیب مانند کریدور IMEC را مستلزم تکمیل شبکه ریلی، تسهیل گمرکی و سرمایهگذاری هدفمند در زنجیره لجستیک ملی عنوان کرد.
تغییر الگوهای زنجیره تامین و اهمیت نوسازی کریدورهای ترانزیتی
تحولات ژئوپلیتیکی سالهای اخیر شامل پاندمی کرونا، جنگ روسیه و اوکراین و تنشهای دریای سرخ نشان داد امنیت مسیرهای حملونقل با حجم تولید کالا برابری میکند. کریدورهای تجاری تنها یک مسیر فیزیکی عبور نیستند، بلکه شبکهای مدرن از بنادر، راهآهن، جادهها، گمرکات و توافقهای بینالمللی یکپارچه محسوب میشوند. کشورهای فعال در این شبکهها علاوه بر کسب درآمدهای ارزشمند ترانزیتی، حجم بالایی از سرمایهگذاری خارجی را جذب کرده و قدرت ژئوپلیتیکی خود را ارتقا میدهند. دسترسی همزمان ایران به خلیج فارس، دریای عمان، دریای خزر و همسایگی با ۱۵ کشور، موقعیت بینظیری برای اتصال بازارهای آسیا، اروپا و خاورمیانه ایجاد کرده است.
کریدور بینالمللی شمال–جنوب؛ جایگزین پایدار درآمدهای نفتی
کریدور شمال–جنوب (INSTC) اصلیترین ظرفیت ترانزیتی کشور است که مبادلات تجاری هند را از طریق بنادر جنوبی و شبکه ریلی ایران به روسیه و اروپا متصل میسازد. کاهش چشمگیر زمان و هزینه حمل کالا در مقایسه با مسیر سنتی کانال سوئز، رقابتپذیری صادرکنندگان و سرعت گردش سرمایه را به شدت افزایش میدهد. عواید حاصل از فعالسازی کامل این کریدور بر خلاف صادرات نفت، نوسانات بازار جهانی را تجربه نکرده و درآمدی کاملاً پایدار ایجاد میکند. توسعه این مسیر، بستری مناسب برای سرمایهگذاری در بنادر، انبارداری، خدمات بیمه و ایجاد اشتغال گسترده در مناطق پیرامونی خواهد بود.
چالش رقابت در کریدور شرق–غرب و لزوم اصلاح فرآیندهای اداری
مسیرهای موازی نظیر کریدور میانی با عبور از قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه، بخش قابلتوجهی از ترانزیت شرق به غرب را جذب کردهاند. این موضوع اثبات میکند که داشتن موقعیت جغرافیایی مناسب به تنهایی تضمینکننده سهم بازار نیست و کشورهای رقیب با سرعت در حال پیشرفت هستند. صاحبان کالا مسیرهایی را انتخاب میکنند که دارای زیرساختهای هوشمند، سرعت بالای ترخیص گمرکی، توسعه ریلی و ثبات مقرراتی باشند. ایران برای حفظ سهم خود از تجارت منطقهای باید علاوه بر توسعه فیزیکی، نرمافزارهای تجاری و فرآیندهای اداری خود را کاملاً اصلاح کند.
تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان؛ کلید اتصال اقیانوس هند به اوراسیا
بندر چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، دسترسی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به آبهای آزاد و مبادلات هند با افغانستان را آسان میکند. ارزش راهبردی این بندر با تکمیل خط ریلی چابهار–زاهدان و اتصال کامل آن به شبکه راهآهن کشوری چند برابر میشود. با تحقق این طرح، چابهار به نقطه تقاطع کریدور شمال–جنوب و مسیرهای ترانزیتی داخلی تبدیل خواهد شد. این تحول زیرساختی ضمن ایجاد رونق اقتصادی فراگیر در استان سیستان و بلوچستان، جایگاه ایران را در زنجیره تامین جهانی ارتقا میدهد.
توسعه پایگاه مرزی ریمدان برای اتصال به کریدور چین–پاکستان
منطقه آزاد ریمدان در نقطه مرزی ایران و پاکستان، نزدیکترین دسترسی را به بندر گوادر و کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) فراهم میآورد. این منطقه مرزی ظرفیت تبدیل شدن به مرکز اصلی صادرات کالاهای ایرانی به پاکستان و بازار چین را دارد و مسیر وارداتی نوینی از جنوب آسیا میسازد. تنوعبخشی به مسیرهای تجاری در شرایط تنشهای منطقهای، تابآوری اقتصادی کشور را به طور محسوسی افزایش خواهد داد. البته بهرهبرداری کامل از ریمدان نیازمند سرمایهگذاری در پایانههای مرزی، انبارهای مدرن لجستیکی و اتصال ریلی مستقیم به بندر چابهار است.
تقویت مبادلات اوراسیا از مسیر منطقه آزاد انزلی
منطقه آزاد انزلی اصلیترین گره تجاری کشور در سواحل شمالی برای ارتباط با روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و اتحادیه اقتصادی اوراسیا است. تغییر الگوهای تجاری روسیه در سالهای اخیر، نقش بنادر سواحل خزر را بیش از گذشته برجسته کرده است. گسترش ناوگان حملونقل دریایی، توسعه اتصال ریلی بنادر شمالی و ارتقای ظرفیتهای انبارداری، سهم ایران را در بازارهای شمالی افزایش میدهد. این اقدام وابستگی تجارت خارجی به مسیرهای جنوبی را کاهش داده و امنیت شبکه ترانزیت را تضمین میکند.
مواجهه فعال با پروژه کریدور هند–خاورمیانه–اروپا (IMEC)
طرح کریدور IMEC با مشارکت هند، امارات، عربستان و کشورهای اروپایی با هدف دور زدن مسیرهای ترانزیتی ایران طراحی شده است. گرچه ساخت زیرساختهای این پروژه تا بهرهبرداری نهایی زمانبر است، اما خطری بالقوه برای سهم ترانزیتی منطقه محسوب میشود. ایران برای خنثیسازی این تهدید میتواند از مزایای شبکه جادهای، ریلی و دسترسی همزمان خود به سواحل شمالی و جنوبی بهره ببرد. مدیریت زمان، تصمیمگیری سریع و سرمایهگذاری هدفمند در دیپلماسی منطقهای، مانع از انزوای مسیرهای ترانزیتی کشور خواهد شد.
ایجاد شبکه یکپارچه لجستیک ملی با اتصال سه محور اصلی
بزرگترین مزیت ژئوپلیتیکی ایران از یکپارچهسازی ریمدان، چابهار و انزلی در قالب یک شبکه لجستیکی ملی حاصل میشود. در این مدل، ریمدان دروازه جنوب آسیا، چابهار محور اقیانوس هند و انزلی ورودی اوراسیا و روسیه تعریف میشوند. اتصال این سه نقطه کلیدی از طریق ریل و جاده، ایران را به یک کریدور ترانزیتی شکستناپذیر تبدیل میکند. مدیریت هوشمند این شبکه علاوه بر جهش درآمدهای ارزی غیرنفتی، موجب توسعه متوازن مناطق مرزی، ایجاد اشتغال پایدار و ارتقای امنیت ملی میشود.
***
تحلیل ارائهشده نشان میدهد که مدیریت مسیرهای انتقال کالا به عرصه اصلی رقابت در اقتصاد بینالملل تبدیل شده است. فعالسازی کریدورهای شمال–جنوب و شرق–غرب توانایی بالایی در ایجاد درآمدهای ارزی پایدار و جبران محدودیتهای صادرات نفت دارد. سرمایهگذاری همزمان در بندر چابهار، مناطق آزاد ریمدان و انزلی، وابستگی تجاری کشور به مسیرهای یکنواخت را کاهش داده و تابآوری اقتصادی را تقویت میکند. تبدیل مزیت جغرافیایی ایران به قدرت اقتصادی ملموس، مستلزم سرعتبخشی به پروژههای ریلی و حذف بروکراسیهای گمرکی است.