ایران با دارا بودن ۱۴ میلیارد تن ذخیره احتمالی و ۱۴۰۰ میلیون تن ذخیره قطعی زغالسنگ، ظرفیت زمینشناسی چشمگیری در اختیار دارد. در حال حاضر سالانه ۳.۵ میلیون تن زغالسنگ در کشور استخراج میشود که این مقدار به ۱.۷ میلیون تن کنسانتره تبدیل میگردد. سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران جذب سرمایهگذار بخش خصوصی، مکانیزاسیون و ارتقای ایمنی را به عنوان مهمترین راهبردهای این حوزه هدفگذاری کرده است. با وجود رشد مصرف این ماده معدنی در آسیا، سهم زغالسنگ در تولید برق ایران همچنان در حد صفر قرار دارد.
پتانسیل زمینشناسی و پراکندگی جغرافیایی ذخایر زغالی کشور
برآوردهای تخصصی نشان میدهد که ایران جایگاه قابلتوجهی در حوزه ذخایر زغالسنگ دارد. کشور ما از ۱۴۰۰ میلیون تن ذخیره قطعی و ۱۴ میلیارد تن ذخیره احتمالی زغالسنگ برخوردار است. این ظرفیتهای عظیم معدنی به طور عمده در پهنههای البرز، کرمان و طبس توزیع شدهاند. پژوهشهای زمینشناسی حوضه طبس را به عنوان بزرگترین ناحیه زغالی در سراسر کشور معرفی میکنند. با وجود این ساختار غنی، ظرفیتهای مذکور هنوز به بهرهبرداری کامل و نهایی نرسیدهاند.
وضعیت استخراج و سهم زغالسنگ در زنجیره فولاد و انرژی
بخش عمده زغالسنگ استخراجشده در ایران از نوع متالورژیک یا ککشو است. این محصول به طور ویژه در صنایع تولید فولاد کشور کاربرد دارد. میزان استخراج زغالسنگ در کشور سالانه حدود ۳.۵ میلیون تن ثبت شده است. این حجم از ماده خام معدنی در نهایت به ۱.۷ میلیون تن کنسانتره تبدیل میشود. برخلاف روندهای جهانی، سهم زغالسنگ در سبد تولید برق و انرژی ایران تقریباً برابر با صفر است.
برنامههای راهبردی سازمان توسعه و نوسازی برای ارتقای ظرفیت معادن
سیاستهای کلان در حوزه اکتشاف و توسعه بر جذب سرمایهگذاران بخش خصوصی متمرکز است. تجهیز و مکانیزاسیون معادن زغالسنگ در کنار توسعه زنجیره ککشو و فولاد یک ضرورت جدی محسوب میشود. سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران سهم ویژهای در این بخش دارد. ظرفیت پروژههای زغالسنگ ککشو در معادن دولتی این سازمان ۳.۳۵۰ میلیون تن است. این معادن ظرفیت تولید ۸۵۰ هزار تن کنسانتره ککشو را در سال دارند. ظرفیت تولید زغالسنگ حرارتی و کنسانتره حرارتی این مجموعه نیز به ترتیب ۶۰۰ و ۱۵۰ هزار تن است.
ارزیابی روندهای جهانی تولید و مصرف زغالسنگ در بازار بینالمللی
گزارشهای موجود نشان میدهد که سالانه حدود ۸.۹ میلیارد تن زغالسنگ در جهان تولید میشود. این میزان محصول از فعالیت ۶۶۴۶ معدن در ۷۰ کشور دنیا به دست میآید. کشورهای چین و هند بزرگترین مصرفکنندگان این ماده در سال ۲۰۲۵ به شمار میروند. میزان مصرف چین ۴۳۳۷ میلیون تن و مصرف هند ۱۲۲۰ میلیون تن ثبت شده است. نیروگاههای زغالسنگ سوز بیش از ۳۵ درصد از کل برق جهان را تامین میکنند.
تقاضای فزاینده در بازار آسیا و کاهش مصرف در غرب
مصرف زغالسنگ در بخشهایی از آمریکا و اتحادیه اروپا به دلیل محدودیتهای زیستمحیطی کاهش یافته است. با این حال، کشورهای آسیایی روند معکوسی را در پیش گرفتهاند. میزان مصرف چین ۲ درصد، هند ۷ درصد و سایر کشورهای آسیایی ۲ درصد افزایش را تجربه کرده است. سایر کشورهای دنیا در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۵۴۷ میلیون تن زغالسنگ مصرف کردهاند. این حجم مصرف در مقایسه با سال ۲۰۲۳ کاهش ۱۰.۵ درصدی را نشان میدهد.
***
آمارهای ارائهشده نشان میدهد که ایران با ذخیره احتمالی ۱۴ میلیارد تنی، روی یکی از ارزشمندترین منابع انرژی و صنعتی قرار دارد. توسعه زنجیره ککشو و افزایش ظرفیت کنسانتره دولتی به ۸۵۰ هزار تن، محرک مهمی برای بومیسازی کامل صنعت فولاد است. نوسان در روندهای جهانی و رشد مصرف زغالسنگ در کشورهای پیشرو آسیایی مانند چین و هند، اهمیت استراتژیک این ماده معدنی را دوچندان میکند. با توجه به سهم صفر درصدی زغالسنگ در تولید برق کشور، ورود بخش خصوصی و مکانیزاسیون معادن تحت هدایت ایمیدرو میتواند علاوه بر تنوعبخشی به سبد انرژی، ارزش افزوده بالایی را در بخش معدن ایجاد کند. روی آوردن به فناوریهای نوین ایمنی، ریسکهای سرمایهگذاری را کاهش داده و پایداری این صنعت را تضمین خواهد کرد.