نتایج طرح آمارگیری باغداری سال ۱۴۰۴ نشان میدهد با وجود رشد ۸.۷ درصدی مساحت باغها و رسیدن آن به ۲ میلیون و ۱۱۷ هزار هکتار، میزان تولید محصولات باغی با کاهش ۱۴.۵ درصدی به ۱۱ میلیون و ۵۶۱ هزار تن رسیده است. افت تولید سیب و انگور، تنشهای اقلیمی و بحران منابع آبی از عوامل اصلی این ناهمخوانی بوده است. همچنین تعداد بهرهبرداریهای باغداری کشور با کاهش ۵.۸ درصدی به ۲ میلیون و ۱۳۷ هزار بهرهبردار رسیده است.
کاهش تولید کل محصولات باغی علیرغم توسعه مساحت
آمارگیری رسمی باغداری کشور در سال ۱۴۰۴ نشاندهنده یک پارادوکس ساختاری در بخش کشاورزی است. در حالی که مساحت کل باغها و قلمستانهای ایران با افزایش ۸.۷ درصدی نسبت به سال قبل به ۲ میلیون و ۱۱۷ هزار هکتار رسیده، حجم تولید کل با افت ۱۴.۵ درصدی روبهرو شده و در سطح ۱۱ میلیون و ۵۶۱ هزار تن متوقف شده است. همچنین تعداد کل بهرهبرداریهای فعال با ۵.۸ درصد کاهش به ۲ میلیون و ۱۳۷ هزار واحد رسیده است. این دادهها اثبات میکند که گسترش فیزیکی اراضی بدون توجه به پایداری منابع، الزاماً منجر به رشد خروجی تولید نخواهد شد.
سهم محصولات اصلی و تغییرات قطبهای تولید
در بخش محصولات اصلی، پرتقال و نارنگی با ثبت ۲.۳۱۷ میلیون تن در صدر تولیدات قرار دارند. پس از آن سیب با ۱.۸۳۱ میلیون تن، خرما با ۱.۱۱۹ میلیون تن، انگور با ۱.۱۱۶ میلیون تن، انار با ۹۶۷ هزار تن و پسته با ۵۵۹ هزار تن در رتبههای بعدی جای گرفتهاند. کاهش تولید محصولات کلیدی مانند سیب و انگور سهم به سزایی در افت کلی آمار داشته است. از منظر پراکندگی جغرافیایی نیز استان کرمان با ۴۲۹.۸ هزار هکتار، فارس با ۲۰۳.۳ هزار هکتار، خراسان رضوی با ۱۸۰.۹ هزار هکتار، آذربایجان شرقی با ۱۱۷.۹ هزار هکتار و آذربایجان غربی با ۱۱۵.۱ هزار هکتار، ۵ قطب اصلی باغداری کشور را بر اساس مساحت تشکیل میدهند.
ساختار مالکیتی اراضی و ترکیب کشت باغهای کشور
بررسی الگوی کشت نشان میدهد که ۷۳ درصد از باغهای کشور به صورت تکمحصولی و ۲۷ درصد به صورت چندمحصولی مدیریت میشوند. از سوی دیگر، ساختار مالکیتی باغها دچار خردشدگی شدید است؛ به طوری که ۴۸.۳ درصد از بهرهبرداریها دارای مساحت کمتر از ۱ هکتار هستند که تنها ۱۷.۲ درصد از کل مساحت را شامل میشوند. اراضی ۱ تا ۵ هکتار شامل ۲۸.۴ درصد بهرهبرداران با ۴۷.۲ درصد مساحت است. همچنین واحدهای با مساحت ۵ هکتار و بیشتر، تنها ۳.۳ درصد از کل بهرهبرداران را تشکیل میدهند اما ۳۴.۹ درصد از مجموع مساحت باغهای کشور را در اختیار دارند.
ریشهیابی دلایل افت بهرهوری و کاهش خروجی باغها
افت ۱۴.۵ درصدی حجم تولید با وجود افزایش سطح زیرکشت، ریشه در چالشهای اقلیمی و مدیریتی دارد. تشدید بحران آب، خشکسالیهای متوالی، تغییرات شدید دمایی، کیفیت نامناسب نهادههای کشاورزی و فرسودگی درختان از دلایل اصلی افت باردهی درختان است. علاوه بر این، خرد بودن مالکیتی نزدیک به نیمی از باغها مانع از بهکارگیری فناوریهای مدرن، مکانیزاسیون و مدیریت علمی آبیاری شده و هزینههای تولید را افزایش داده است.
***
گزارش آمارگیری باغداری سال ۱۴۰۴ پیام روشنی برای سیاستگذاران بخش کشاورزی دارد؛ توسعه کمی سطح زیرکشت بدون در نظر گرفتن ظرفیتهای زیستی و بهرهوری، الگویی ناکارآمد است. افت ۱۴.۵ درصدی تولید همزمان با رشد ۸.۷ درصدی مساحت اراضی، فشار سنگینی بر سفرههای آب زیرزمینی وارد کرده بدون آنکه امنیت غذایی را ارتقا دهد. خرد بودن شدید مالکیتی ۴۸.۳ درصد از باغها، اصلاح روشهای آبیاری و ورود سرمایه به این بخش را کند کرده است. بنابراین تمرکز بر نوسازی باغات موجود، اصلاح الگوی کشت بر اساس آمایش سرزمین و ارتقای بهرهوری آب باید جایگزین توسعه افقی مساحت باغها شود.
